Ενδομητρίωση και CA-125

Τα επίπεδα του καρκινικού δείκτη CA-125 στο αίμα είναι από τις εξετάσεις αίματος που ζητούνται συχνά από τον γυναικολόγο σε ασθενείς με κύστη ωοθήκης. Συχνά, όμως, το αποτέλεσμα προκαλεί περισσότερη σύγχυση, χωρίς να βοηθάει ουσιαστικά. Όταν τα επίπεδα του Ca-125 είναι αυξημένα, οι ασθενείς εύλογα ανησυχούν για γυναικολογικό καρκίνο, ενώ σε άλλες λέγεται ότι αποκλείεται να έχουν ενδομητρίωση επειδή η τιμή του Ca-125 είναι φυσιολογική. Και οι δύο ερμηνείες είναι συχνά λανθασμένες. Ας δούμε τι πληροφορίες μπορεί (και τι δεν μπορεί) να μας δώσει πραγματικά αυτή η εξέταση.

Τι είναι το CA-125;

Το CA-125 είναι μια πρωτεΐνη που παράγεται φυσιολογικά από κύτταρα που επενδύουν διάφορους ιστούς του σώματος, όπως το περιτόναιο (τον λεπτό υμένα που καλύπτει τα όργανα της πυέλου) και το ενδομήτριο. Είναι γνωστό ως «καρκινικός δείκτης», καθώς χρησιμοποιείται στη διερεύνηση και την παρακολούθηση του καρκίνου των ωοθηκών. Ως αυξημένη θεωρείται συνήθως μια τιμή ίση ή μεγαλύτερη από 35 U/mL⁵.

Γιατί είναι συχνά αυξημένο στην ενδομητρίωση;

Οι εστίες της ενδομητρίωσης προκαλούν, όπως έχουμε πει, χρόνια φλεγμονή και ερεθισμό του περιτοναίου, με αποτέλεσμα να απελευθερώνεται περισσότερο CA-125 στο αίμα. Γι’ αυτό, οι γυναίκες με ενδομητρίωση έχουν συχνά υψηλότερες τιμές από τις γυναίκες χωρίς ενδομητρίωση. Οι τιμές είναι συνήθως υψηλότερες στις πιο ‘’προχωρημένες’’ μορφές της νόσου, όπως τα ενδομητριώματα (σοκολατοειδείς κύστεις) και η εν τω βάθει διηθητική ενδομητρίωση⁴.

Μπορεί το CA-125 να διαγνώσει την ενδομητρίωση;

Η σύντομη απάντηση είναι όχι. Σε μια μεγάλη μετα-ανάλυση με περισσότερες από 3.600 γυναίκες, το CA-125 (με όριο τα 30 U/mL) εντόπισε μόνο περίπου τις μισές γυναίκες που είχαν ενδομητρίωση (ευαισθησία 52%). Όταν όμως ήταν αυξημένο, σπάνια ήταν «ψευδώς» αυξημένο σε γυναίκες χωρίς τη νόσο (ειδικότητα 93%)¹. Είχε, δηλαδή, χαμηλή ευαισθησία και υψηλή ειδικότητα για τη διάγνωση της ενδομητρίωσης.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι:

• Ένα φυσιολογικό CA-125 δεν αποκλείει την ενδομητρίωση. Περίπου μία στις δύο γυναίκες με ενδομητρίωση έχει φυσιολογική τιμή¹. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την επιφανειακή ενδομητρίωση. Σε μια μελέτη, μόνο το 27% περίπου των γυναικών με ήπια νόσο είχε τιμή πάνω από 35 U/mL, έναντι περίπου 87% των γυναικών με προχωρημένη νόσο⁴.
• Ένα αυξημένο CA-125 σε γυναίκα με συμπτώματα ενδομητρίωσης ενισχύει την υποψία, αλλά δεν θέτει από μόνο του τη διάγνωση.

Για τους λόγους αυτούς, μια ανασκόπηση Cochrane κατέληξε ότι κανένας δείκτης αίματος, συμπεριλαμβανομένου του CA-125, δεν είναι αρκετά ακριβής για να χρησιμοποιηθεί στη διάγνωση της ενδομητρίωσης². Αντίστοιχα, οι κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE) δεν συστήνουν τη χρήση βιοδεικτών στο αίμα για τη διάγνωση της νόσου³. Η διάγνωση βασίζεται στο ιστορικό, την κλινική εξέταση και, κυρίως, στην απεικόνιση με εξειδικευμένο διακολπικό υπερηχογράφημα ή μαγνητική τομογραφία. (Πλέον, σε αρκετές χώρες κυκλοφορούν μη επεμβατικές εξετάσεις για τη διάγνωση της ενδομητρίωσης, ωστόσο, αυτό το θέμα δεν αποτελεί το αντικείμενο αυτού του άρθρου).

Τι άλλο μπορεί να αυξήσει το CA-125;

Το CA-125 δεν είναι ειδικό ούτε για την ενδομητρίωση ούτε για τον καρκίνο. Μπορεί να αυξηθεί, μεταξύ άλλων⁵:

• κατά την περίοδο, την ωορρηξία και την εγκυμοσύνη,
• σε καλοήθεις γυναικολογικές παθήσεις, όπως τα ινομυώματα, οι καλοήθεις κύστεις των ωοθηκών και η φλεγμονώδης νόσος της πυέλου,
• σε παθήσεις άλλων οργάνων, όπως του ήπατος, της καρδιάς, του παγκρέατος, του εντέρου και των νεφρών, καθώς και σε αυτοάνοσα νοσήματα,
• μετά από πρόσφατο χειρουργείο.

Έχει σημασία πότε γίνεται η εξέταση;

Ναι. Το CA-125 αυξάνεται φυσιολογικά κατά την περίοδο και είναι χαμηλότερο τις υπόλοιπες ημέρες του κύκλου⁴. Μια τιμή που μετρήθηκε κατά την περίοδο μπορεί, λοιπόν, να είναι «ψευδώς» αυξημένη. Γι’ αυτό, εκτός αν ο γιατρός σας συστήσει διαφορετικά, είναι προτιμότερο η εξέταση να γίνεται εκτός περιόδου. Αν επαναλαμβάνεται, καλό είναι να γίνεται στην ίδια φάση του κύκλου, ώστε οι τιμές να είναι συγκρίσιμες.

CA-125 και ενδομητρίωμα: πρέπει να ανησυχήσω για καρκίνο;

Σε γυναίκες με κύστη ωοθήκης, το CA-125 είναι ένα από τα εργαλεία που βοηθούν στην εκτίμηση του κινδύνου κακοήθειας. Ωστόσο, τα ενδομητριώματα αυξάνουν συχνά το CA-125, και σε σπάνιες περιπτώσεις, όπως μετά από ρήξη της κύστης, οι τιμές μπορεί να είναι εξαιρετικά υψηλές χωρίς να υπάρχει καρκίνος⁶. Επιπλέον, σε γυναίκες με ενδομητρίωση, το CA-125 από μόνο του δεν φαίνεται να ξεχωρίζει αξιόπιστα τις καλοήθεις από τις κακοήθεις βλάβες⁴.

Με άλλα λόγια, ένα αυξημένο CA-125 σε γυναίκα με ενδομητρίωμα δεν σημαίνει καρκίνο. Η εκτίμηση γίνεται πάντα συνδυαστικά, με βάση κυρίως τα ευρήματα του εξειδικευμένου υπερηχογραφήματος και/ή της μαγνητικής τομογραφίας. Για τη σχέση ενδομητρίωσης και καρκίνου των ωοθηκών, μπορείτε να διαβάσετε σχετικό άρθρο στο site μας.

Χρησιμεύει μετά το χειρουργείο;

Το CA-125 συνήθως μειώνεται μετά από χειρουργική αφαίρεση της ενδομητρίωσης ή κατά τη διάρκεια ορμονικής θεραπείας. Σε ορισμένες μελέτες, μια νέα αύξηση μετά το χειρουργείο συσχετίστηκε με υποτροπή της νόσου. Τα δεδομένα, όμως, προέρχονται κυρίως από μικρές μελέτες⁴. Έτσι, στην παρακολούθηση μετρούν περισσότερο τα συμπτώματα και τα ευρήματα του υπερηχογραφήματος παρά μια μεμονωμένη τιμή CA-125.

Τι να θυμάστε

• Το CA-125 δεν είναι εξέταση διάγνωσης της ενδομητρίωσης.
• Ένα φυσιολογικό CA-125 δεν αποκλείει την ενδομητρίωση.
• Ένα αυξημένο CA-125 δεν σημαίνει απαραίτητα καρκίνο, ιδιαίτερα σε γυναίκες με ενδομητρίωμα.
• Η τιμή πρέπει πάντα να ερμηνεύεται από ειδικό, σε συνδυασμό με τα συμπτώματα, την κλινική εξέταση και το εξειδικευμένο υπερηχογράφημα/ μαγνητική τομογραφία.

Αν πάσχετε από ενδομητρίωση ή έχετε απορίες σχετικά με τις εξετάσεις σας, μη διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μας. Με επικεφαλής τον γυναικολόγο-χειρουργό ενδομητρίωσης Δρ. Γρηγοριάδη Γεώργιο, διαθέτουμε μια πλήρως καταρτισμένη ομάδα επαγγελματιών υγείας, έτοιμη να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε εντόπιση ενδομητρίωσης, από τις απλούστερες έως και τις πιο απαιτητικές.

Η ενδομητρίωση είναι συχνή… ενημερώσου!

Αναφορές

1. Hirsch M, Duffy J, Davis CJ, Nieves Plana M, Khan KS; International Collaboration to Harmonise Outcomes and Measures for Endometriosis. Diagnostic accuracy of cancer antigen 125 for endometriosis: a systematic review and meta-analysis. BJOG. 2016;123(11):1761-1768.
2. Nisenblat V, Bossuyt PMM, Shaikh R, et al. Blood biomarkers for the non-invasive diagnosis of endometriosis. Cochrane Database Syst Rev. 2016;(5):CD012179. doi:10.1002/14651858.CD012179
3. Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O, et al. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open. 2022;2022(2):hoac009.
4. Chen Y, Pan M, Zuo Y, Yang B, Wang S. Research progress of CA125 in endometriosis: teaching an old dog new tricks. Gynecol Obstet Clin Med. 2022;2(4):191-198. doi:10.1016/j.gocm.2022.10.006
5. NHS Wales. Guideline for the management of raised serum CA 125 levels with normal pelvic ultrasound findings in primary and secondary care.
6. Bayramov V, Şükür YE, Pabuçcu E, Atabekoğlu CS. Extremely elevated CA 125 and CA 19-9 in endometrioma; a case series. Turk J Obstet Gynecol. 2010;7(1):45-48.